TouristikiEkpaideysi.gr

Εισαγωγή

O πιο απλός ορισμός που θα μπορούσε να δοθεί στον Οικο-Τουρισμό είναι: ένας τουρισμός οικολογικά ορθός. Με αυτή την έννοια δεν μπορεί να υπάρχει «καλός» και «κακός» οικοτουρισμός: ο «κακός» οικοτουρισμός απλώς δεν είναι οικοτουρισμός.

Oι ορισμοί για τον οικοτουρισμό μπορεί να ποικίλλουν, αλλά οι περισσότεροι περιλαμβάνουν τρία κριτήρια:

1. Συντελεί στην προστασία του περιβάλλοντος.

2. Περιλαμβάνει ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινότητας.

3. Είναι κερδοφόρος και μπορεί να συντηρηθεί μόνος του.

Επικερδής επιχείρηση

Μια επιχείρηση οικοτουρισμού πρέπει να είναι επικερδής. Μερικοί μπορεί να υποστηρίξουν πως, αφού μας ενδιαφέρει η προστασία του περιβάλλοντος (ενδεχομένως και η αναβάθμισή του), θα πρέπει να επιδοτούμε τέτοιου είδους επιχειρήσεις. Αλλά η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι η συνεχής επιδότηση μιας επιχείρησης οδηγεί νομοτελειακά στην υποβάθμισή της. Εξάλλου, θα πρέπει να συγκρίνει κανείς το κόστος μιας τέτοιας συνεχούς επιδότησης επιχειρήσεων οικοτουρισμού με το κόστος μιας άμεσης χρηματοδότησης έργων για την προστασία (και αναβάθμιση) του περι-βάλλοντος.

Τοπικά οφέλη

Ποια μπορεί να είναι τα τοπικά οφέλη; H μετατροπή των κτηνοτρόφων σε κακούς σερβιτόρους και των αγροτών σε κακούς μικροεμπόρους «λαϊκών» ειδών; Ή, απλώς, η είσπραξη κάποιων ειδικών τελών για το δικαίωμα επίσκεψης μιας περιοχής;

Όταν μιλάμε για τοπικά οφέλη θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί. Από το ένα μέρος, τα οφέλη πρέπει να εντάσσονται σε ένα γενικότερο σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής και, από το άλλο μέρος, πρέπει να μην έρχονται σε σύγκρουση με την προστασία (και αναβάθμιση) του περιβάλλοντος (φυσικού και κοινωνικού).

Προστασία του περιβάλλοντος

Όταν αναφέρεται η προστασία του περιβάλλοντος, αναφέρεται ταυτόχρονα και με τις δύο έννοιες: (α) την προστασία του από τις καταστροφές που μπορεί να προκαλέσει ο άνθρωπος και (β) τη λήψη μέτρων για τη διατήρησή του.

Ποιοι είναι οι οικοτουρίστες;

Στην πραγματικότητα κανείς δεν γνωρίζει. Οι επίσημες στατιστικές που υπάρχουν στηρίζονται σε στοιχεία που συλλέγονται στα αεροδρόμια και όχι επί τόπου. Αυτά τα στοιχεία δεν αντανακλούν με ακρίβεια τις πραγματικές προθέσεις των ταξιδιωτών. Είναι, φυσικά, λάθος να ονομάζουμε κάποιον ως οικοτουρίστα μόνο και μόνο επειδή μπορεί να επισκεφθεί έναν εθνικό δρυμό ή μια προστατευμένη περιοχή.

Δεν μπορεί να θεωρηθεί οικοτουρίστας κάποιος που, πηγαίνοντας για διακοπές στη Ρόδο, επισκέπτεται την κοιλάδα με τις πεταλούδες. Ούτε είναι οικοτουρίστας εκείνος που συνδυάζει τις διακοπές του στην Κρήτη με το πέρασμα από το φαράγγι της Σαμαριάς. Στον Άγιο Δομίνικο, το 1,5 από τα 2,5 εκατομμύρια τουριστών ονομάζονται «οικοτουρίστες» γιατί επισκέπτονται ένα προστατευόμενο πάρκο για μισή μέρα! Μια τέτοια «βάπτιση» δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα στην οργάνωση του οικοτουρισμού.

Στην πραγματικότητα υπάρχουν διάφορες κατηγορίες οικοτουριστών με ποικίλα ενδιαφέροντα και προτιμήσεις. Πολλές από αυτές περιέχονται στις ακόλουθες κατηγορίες τουρισμού:

Τουρισμός βασισμένος στη φύση (nature-based tourism)

Οποιοσδήποτε τουρισμός που έχει ως κύριο ενδιαφέρον τ ου ταξιδιού το φυσικό περιβάλλον εντάσσεται σε αυτή τη μεγάλη κατηγορία.

Τουρισμός υψηλού επιπέδου (luxury or high-end tourism)

Ως τουρισμό υψηλού επιπέδου ορίζουμε εκείνον που χαρακτηρίζεται από την άνεση και την πολυτέλεια του ταξιδιού και της διαμονής. O ορισμός είναι, βέβαια, σχετικός: ένα ταξίδι μπορεί να περιλαμβάνει ύπνο σε μια σκηνή – αλλά αυτή η σκηνή μπορεί να στήνεται και να ετοιμάζεται από το προσωπικό, το οποίο φροντίζει και για την ύπαρξη ενός ντους με ζεστό νερό.

Κοινoτικός τουρισμός (community-based tourism)

Ένας τουρισμός που συνδυάζει την προσοχή του στο φυσικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και οικονομικό περιβάλλον. Ορισμένοι τον χαρακτηρίζουν και ως «πολιτικά ορθό». Σε μέρη, όμως, που η πολιτιστική κληρονομιά είναι πολύ μεγάλη κινδυνεύει να χάσει το ενδιαφέρον του για το φυσικό περιβάλλον.

Ταξιδιωτική περιπέτεια (adventure travel)

Ταξιδιωτική περιπέτεια είναι ένα ταξίδι σε νέα ενδιαφέροντα μέρη με την πρόθεση ή την προσδοκία της περιπέτειας. Μπορεί να είναι τόσο απλή όσο μια περιήγηση σε μια περιοχή (που δεν έχει προηγουμένως επισκεφθεί ο τουρίστας) κάνοντας ωτοστόπ. Στην ταξιδιωτική περιπέτεια υπάρχει ένα στοιχείο αβεβαιότητας.

Βέβαια, ένα οργανωμένο και σχεδιασμένο ομαδικό ταξίδι δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ταξιδιωτική περιπέτεια. Αλλά το ομαδικό ταξίδι θα μπορούσε να σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο που οι συμμετέχοντες να αισθάνονται ότι ζουν μια περιπέτεια.

Εγω-τουρισμός (ego-tourism)

Για πολλούς λόγους, ένα από τα αποτελέσματα της σύγχρονης κοινωνίας είναι και η δημιουργία ατομιστικών (και όχι κοινωνικών) συνειδήσεων και συμπεριφορών. O εγω-τουρισμός αποτελεί, βέβαια, ένα σχετικά πολύ μικρό τμήμα του τουριστικού φάσματος. Αλλά, δυστυχώς, μπορεί να έχει πολύ σημαντικά αρνητικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, ανεξέλεγκτα, εκτός των δρόμων, οχήματα μπορούν να έχουν τις χειρότερες επιπτώσεις στο περιβάλλον.

Άλλες μορφές είναι λιγότερο ή και καθόλου καταστροφικές. Οι αναζητήσεις έντονων (μέχρι ανατριχίλας) συγκινήσεων, όπως στο μπάντζι τζάμπινγκ, ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Το ράφτινγκ σε ποτάμια ή το πέρασμα με καγιάκ ανήκουν και αυτά στην ίδια κατηγορία, αν το βασικό κίνητρο είναι το ρίγος και όχι η εκτίμηση του περιβάλλοντος.

Οι εγω-τουριστικές δραστηριότητες έχουν περισσότερο την ψυχολογική ανάγκη του κομπασμού, παρά την ανάγκη κατανόησης του περιβάλλοντος και των ανθρώπων. Μολονότι το περιβάλλον μπορεί να μη βρίσκεται σε κίνδυνο, υπάρχει συχνά ελάχιστο ενδιαφέρον για την πιθανή επίδραση των δραστηριοτήτων σε αυτό.

Τουρισμός με σακίδιο (back-pack tourism)

O φτηνός τουρισμός, από τις αρχές της δεκαετίας του ’70, έδωσε τη δυνατότητα σε νέους ανθρώπους να δουν άλλα μέρη, έχοντας μαζί τους τα ρούχα που φορούν και ό,τι μπορεί να χωρέσει ένα σακίδιο φορτωμένο στην πλάτη. Αλλά μικρό κόστος δεν σημαίνει πάντα και μικρή επίδραση πάνω στο περιβάλλον.

Ιδιαίτερα σήμερα, ο μαζικά οργανωμένος φτηνός τουρισμός έχει συνήθως πολύ αρνητικές επιπτώσεις και στο φυσικό και στο κοινωνικό περιβάλλον. Η δημιουργία ψυχολογίας του όχλου, συνοδευόμενη από το αλκοόλ ή/και τα ναρκωτικά μπορεί να έχει καταστροφικές επιπτώσεις.

Πολιτιστικός τουρισμός (cultural tourism)

O πολιτιστικός τουρισμός έχει για κίνητρο το ενδιαφέρον να γνωρίσει κανείς διαφορετικούς πολιτισμούς. Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο παραλλαγές, ανάλογα με το αν αναφερόμαστε σε σύγχρονους πολιτισμούς ή αν το ενδιαφέρον μας συγκεντρώνεται σε αρχαιολογικούς χώρους και αναπαραστάσεις παλαιών πολιτισμών. Στη δεύτερη περίπτωση θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για εκπαιδευτικό τουρισμό.

Εκπαιδευτικός τουρισμός (educational tourism)

Ο εκπαιδευτικός τουρισμός μπορεί να είναι μια ατομική ή οικογενειακή δραστη-ριότητα, αλλά συχνά οργανώνεται και ομαδικά. Οι προορισμοί περιλαμβάνουν αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία, εκθεσιακά κέντρα κλπ. Πολλές λέσχες και οργανισμοί προσφέρουν εκπαιδευτικά ταξίδια στα μέλη τους.

Μια αυξανόμενη τάση σε αυτή την κατηγορία είναι η κίνηση Elder Hostel, καθώς ο πληθυσμός σε πολλές χώρες ζει περισσότερο, διατηρώντας την υγεία του και τα ενδιαφέροντά του και έχει ικανοποιητικό εισόδημα. O οργανισμός Elder Hostel είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός εκπαιδευτικών ταξιδιών για άτομα ηλικίας 55 χρόνων και πάνω. Tο σύνθημά του είναι “The World is Our Classroom” (η αίθουσα διδασκαλίας μας είναι όλος ο κόσμος) και προσφέρει “Adventures in Lifelong Learning” (περιπέτειες στη διαβίου μάθηση). O οργανισμός αυτός εκτελεί κάθε χρόνο 10.000 προγράμματα σε 90 χώρες για 200.000 άτομα.

Σε πολλές χώρες, οι σχολικές τάξεις οργανώνουν εκπαιδευτικά ταξίδια. Στην Ελλάδα, δυστυχώς, ο θεσμός των εκπαιδευτικών εκδρομών έχει εκφυλιστεί σε μια δραστηριότητα εκτόνωσης των μαθητών από την καταπίεση του σχολείου και της οικογένειας και μπορεί να συγκριθεί μόνο με τον μαζικά οργανωμένο φτηνό τουρισμό που αναφέρθηκε προηγουμένως (μολονότι οι «εκπαιδευτικές» εκδρομές των ελληνικών σχολείων δεν είναι καθόλου φτηνές).